Türkçe İsmin Cazibesi: Tarihte Türkçe Kişi Adları

Selçuklu seramik kulplu kâse
 üzerinde a
tlı Türk avcıları. 12. yüzyıl.

Tarih boyu devinim hâlinde olan, yaban ellere göçen, yabancılarla cenk eden, kendinden olmayanları yöneten ve çoğu kez onlarla uzlaşmayı başarabilen bir millet: Türkler. Yabancılarla olan etkileşimleri bazen o kadar aleyhlerine gelişmiştir ki, meşhur Türk sözlükçüsü Kâşgarlı Mahmud daha 11. yüzyılda "Tatsız (Yabancısız) Türk, başsız börk olmaz," atasözünü gizli bir şikâyet gibi Lügat'ına işlemiştir. Türkler yüzlerce memleket, onlarca başkent, dört ayrı alfabe ve üçü semavî birçok din değiştirmiş, dünyanın tüm çiçeklerini koklamış, giysilerini denemiş, değişmiş, sebat etmiş... Bütün bu serüven esnasında değişim ve süreklilikleri evlatlarına koydukları isimlere de yansımış.

Yakın zamana kadar TV dizilerinin belirleyiciliğini üstlendiği Türk adları tarihte çoğu kez dinî, siyasî ve geleneksel güdülerle belirleniyordu. Türk göçerliğinin "yerleşiklik köprüsünden önceki son çıkışı" olan İran'da görüp etkileştiği kültürler hayatını fazlasıyla etkilemiş ve bu çocuklara verilen adlara kadar yansımıştı. 10. yüzyılda Türklerin artık hemen topyekûn dahil oldukları İslâm dini, şahıs isimlerini belirlemede fazlasıyla etkili olmuş, pek çok Türk evlatlarına dinî temelli Arapça isimler koymuştu. Fakat Orta Asya/Türkistan'dan getirdikleri kadim Türkçe adlar da bütün sadeliği ve duruluğu içerisinde sessizce yaşamayı sürdürdü.

Kişi adlarını inceleyen Onomastik bilimi tarih disiplinine değişimin ve sürekliliğin haritasını çıkarmak için değerli bir kaynak sunuyor. Biz bu yazımızda o kadar bilimsel ve sistematik olmasa da 1831'de kayıtlarına başlanan Osmanlı Nüfus Defterleri, tarihleri III. Murad (1574-1595) ve Kanunî Sultan Süleyman (1520-1566) devirlerine kadar uzanan Tapu Tahrir Defterleri ile Selçuklu devri kroniklerinde rastlanılan bazı Türkçe isimleri listeleyerek Türkçe adların tarihine  kısa bir yolculuk yapacağız...

19. yüzyılda İmparatorluğun çeşitli yerlerinde* en yaygın isimler:
Mehmed ● Yusuf ● Ahmed ● Mustafa ● Hasan ● Abdulah ● Ali ● İsmail ●İbrahim ● Ömer ● Hamza ● İshak ● Recep ● Salih ● Halil ● Osman ● Ahmed ● Hüseyin ● Süleyman ● Mahmud 
*Ahlat , Habsamana, Ladik Nüfus Defterlerine göre. Ayrıntılar kaynakçada.
19. yüzyıldaki bazı Nüfus Defterleri'nde incelediğimiz adlar arasında neredeyse hiç Türkçe isim yok. Yalnızca lakaplar ve sülale isimlerinde, "...oğulları" biçimindeki kullanımlarda Türkçe isimler görülse de asıl şahıs adlarında İslâmî-Arapça seçimler yoğunlukta. 16. yüzyılda da İslâmî isimlerin revaçta olduğuna şüphe yoktu, ancak geleneksel Türkçe isimlerin bu dönemde Müslüman ve hatta bazen gayrimüslim tebaa arasında bile oldukça cazip görüldüğü Tapu Tahrir Defterleri ile sabittir.
16. yüzyılda İmparatorlukta* bazı Türkçe adlar:
[A] Akıncı ● Al Kaya ●  Alaman ●  Alan Koç ●  Alp Arslan ●  Alp Kara ● Alpı ● Apardı ●  Arduç ●  Arık ●  Arslan ● Armağan  ● Atan ●  At Güden ●  Atlu Han ●  Avunduk ● Avşar ●  Ay Bey ● Aydın ● Aydoğmuş ● Aykut  ●  Ağa Han ●  Ağaç ●  Ağacık ●  Ağalı ●  Ağazar ●  Ağca ● Avunduk ● Ayvaz [B] Babalı ● Balaban ● Balı ● Balcı ● Balçar ● Balım Kulu ● Balık ● Balkar ● Ban ●  Basmak ● Başlamış ● Bay Temür ● Bay Koca ● Bayburd ●  Bayındır ●  Bayrak ● Bayram ●  Bazarlu ●  Bağışlandı ●  Bağlandı ●  Bağlu ● Bende ● Bengi Yar ●  Beyler Çelebi ●  Beyli ● Beyrek ● Beymiş  ● Bilmiş ● Boğa ● Boylu ● Bos Bey ●  Boz Yar ● Boğalık ●  Bölük ●  Budak ● Bulgar ● Bulundu ●  Bulut [C/Ç] Can Kara ●  Canakıymaz ● Canı Bey ●  Cavuk ● Coşkun ●  Çabuk ● Çalabverdi ● Çaka ● Çakır ●  Çardak ●  Çavuş ●  Çağırkan ●  Çerçi ●  Çelebi ● Çepni ● Çiçek ●  Çirkin ●  Çırak ●  Çoban ●Çocuk ●  Çongar ●  Çöplü [D] Danışmış ● Dağdura ●  Ded Bey ● Dede ● Dedecik ●  Dedek ●  Deli Bey ●  Demgeldi ● Deniz ● Deve ●  Devlet Han ● Devletgeldi  Divangeldi ● Dost Eli ●Doğan● Doğdu ●  Doğanca ●Dönmez ● Duman/Tuman ● Durak ● Durası/Turası ●  Durdu ● Durmuş ● Dursun ● Duacı ●  Dualı ● Dündar ●  [E] Ece ● Elma ● Elmalu ● Emel Bey ● Emenlik ● Emir Kulu ● Emir Arslan ●  Enik ● Evren ● Er Ak ●  Er Baba ● Er Kösü ●  Erbil ● Erdoğan ●  Erduran ● Erdoğdu ● Eren ● Esenli ● Esenlik ● Eslemez   Esrik ● Evrenos ● Eylük ●  Eğmür ● Eğri ●  Eğlen [G] Geldi ● Genç Arslan ● Göç Eri ● Göç Beyi ● Göçen ● Göğüs ● Gökçe ●  Gönen ● Gözüm/Gürem ● Göğü ●  Göğüs ● Gürgeldi/Güzeldi ● Gündüz ●  Gül Abdal ● Gülcü ●  Gülden ● Güllü ●  Güllüce ● Gülşehri ● Gümüş ● Gündoğmuş ● Güney ● Gülümser ● Gülbalı ● Güvendik ● Güvenç [H/I/İ] Has Bey ● Heves ● Horasan ● Ilgar ●  Irak ● Irmak ● Işık ● İlbeyi ●  İl Aldı ● İl Paşa ●  İl Düzen ●  İlmen ●  İmirza ●  İnce ●  İne ●  İne Bey ●  İl Dilek   İstemi Han  İrenci  [K] Kalaycı ● Kamış ●  Kanay ● Kaplan ●  Kara ● Kara Bulak ●  Kara Cura ● Karagöz ● Kara Kurt ● Kara Oğlan ● Kavdan/Kumdan ● Karaca ● Kaya Kaya Balı ● Kaygusuz ●  Kaymaz ● Kazıcı ●  Karaman ● Kazlu ● Keleş ●  Kiçi ●  Kılıç ● Kılıç Sofu ●  Kır ● Kırca ●  Kışla ●  Koban ● Koca Bıyık ●  Koçak ● Koçu ● Komuş ●  Konaç ●  Konur ● Korkmaz ● Korkut ● Koyun ● Köpek ● Körpe ●  Köse ●  Köşker ●  Kudman ●  Kul ●  Kul Budak ●  Kulavuz ●  Kulaş ●  Kulkal ● Kumral ●  Kuran ●  Kuru ●  Kutlu Bey ●  Kuzucak/Koruncak ● Kuş Temür ●  Küçük ●  Küfe ●  Kürek/Gevrek ● Küre [L/M/O/Ö] Laçin ● Malkoç ●  Okçu ●  Ongöz/Öngör ● Onduran ●  Onmuş ●  Ordu ● Oruç ●  Otman/Osman ●  Otan ●  Oğan ●  Oğul Bey ●  Oğullu ●  Oğuz  ● Ödemiş ● Ödül ●  Öküz/Öksüz ●  Övünç ●  Öyük ●  Özdemir ●  Öğülmüş [P/S/Ş] Parlak ●   Paşa ● Poyraz ● Pullu ●  Saltuk ● Saray Bey ●  Sarı ●  Saru Han ●  Saruca ●  Satı ●  Satılmış ● Savcı ● Sendek ●  Serhoş ●  Sevdi ● Sevgilü/Süklü ●  Sevinç ● Sevindük ● Selvi ● Sığır ●  Soylama ● Sunkur Çavuş ● Sungur ●  Süklü ● Sülemiş ● Sünük ● Soylu ● Şenlik ● Şirin [T] Tanı Fakıh ● Tanış ●  Tanrıvermiş ●Tanrıverdi ● Tapduk ●  Taylu Dede ●  Taş ●  Taş Beyi ● Taşlu ● Taştemür ●  Teke ●  Tekiş ●  Temir ● Timurtaş ●  Toktamış ●  Torıl ●  Torlu ●  Tor(a)san ●  Toru ●  Toyran/Doyuran ●  Turan/Duran ● Turanca ● Turhan ● Turna ●  Tursun ● Tuğranç ●  Tuğrul ●  Tutar ● Tükel ●  Türemiş [U/Ü] Ulamış ● Ulaş ●  Uluca ● Ulumaz ● Ulu Bey ●  Uluğman ●  Umud ●  Umur ●  Uruz ●  Uzamış ●  Uğurlu ●  Üremiş ●  Ürgüt [V/Y] Varsak ●  Verdi ●  Verek ●  Vermiş ●  Yaban Eri ●  Yalamış ● Yamak ● Yapucu ● Yalnuz ●  Yandı ●  Yanık ●  Yanış ●  Yansır ●  Yar Aş ● Yargeldi ●  Yayla Bey ● Yaylacı ●  Yağan ●  Yağıbastı ●  Yağmur ●  Yavru ● Yendi ●  Yeni ●  Yenice ●  Yetilmiş/Bilmiş ●  Yeğen/Beğen ●  Yiğit ●  Yol Beyi ●  Yol Kulu ●  Yolageldi ●  Yolcu ●  Yörgüç ●  Yörük ●  Yurttutan ● Yüzücü/Börücü 
*Adana, Sivas , Çorum ve Aydın Tapu Tahrir Defterlerinde.
Osmanlı ve Selçuklu hanedanlarının Türkçe isim kullanma konusunda çok da tutucu olmadıklarını biliyoruz. Osman/Atman adının tartışmalı kökeni bir tarafa bırakılacak olursa, Osmanlı padişahları arasında Türkçe isim taşıyan tek padişah Orhan Gazi'dir. Bunun yanı sıra tahta geçmemiş pek çok şehzade arasında nadiren de olsa Türkçe ad taşıyanlar (Cem Sultan'ın oğlu Oğuz gibi) görülebilmektedir. Selçuklu hanedanına Türkçe isimler daha cazip görünür. Hanedanın ismini aldığı Selçuk Bey'den başlayarak Tuğrul ve Çağrı beyler ile Sultan Berkyaruk gibi pek çok hükümdar Türkçe ad taşır. Bunun yanı sıra Keykubad/Keyhüsrev gibi Şehname kaynaklı Farsça isimler de revaçtadır. 
Selçuklular'da Tarihî Kroniklere* Yansıyan Bazı Türkçe Adlar:
[A] Afşin ● Ağaçeri ● Akbal ● Akbuga ● Akça-aba ● Akkuş ● Aksungur ● Alp Arslan ● Alp İlig ● Alp Tekin ● Alp Yürük ● Alpı ● Altun Buğa ● Altun-aba ● Argun ● Armağan ● Arslan ● Arslan Doğmuş ● Artuk ● Ayaz ● Ay Bey ● Ay-aba ● Aydemir ● Aydoğdu [B] Balaban ● Balduk ● Baltu ● Barak ● Baybars ● Baydu ● Baygelmiş ● Bay İnal ● Bay Temür ● Bayram Bey Timur ● Belek ● Berkuk ● Berkyaruk ● Bozan ● Bozkuş ●Böri ● Buğa ● Buldacı ● Bunsuz [Ç] Çağrı ● Çaka ● Çavlı ● Çavuldur ● Çaylak ● Çalış ● Çelebi ● Çelgü ● Çoban ● Çökermiş ● Çubuk [D/E] Danişment/Tanışman ● Dilmaç ● Dudu ● Er Basan ● Erdem ● Erikmez ● Ertaş ● Ertene ● Ertuğrul ● Eksük ● Ertokuş ● Erbeyi [G] Galabaç ● Gök Arslan ● Gökçe ● Göktay ● Güç Arslan ● Gümeç ● Gümüştekin ● Güneri ● Gür Buğa [H/İ] Has Balaban ● Has Tuğrul ● Has Oğuz ● Hızır ● İl Almış ● İl Arslan ● İl Deniz ● İlgazi ● İlhan ● İli ● İl Tekin ● İl Tüzmiş ● İnal ● İnanç [K] Kalavun ● Kangar ● Kapar ● Kara Arslan ● Karaca ● Karahan ● Karasungur ● Karatay ● Karatekin ● Karatonga ● Kayı Aba ● Kayır Han ● Kaymaz ● Kılıç Arslan ● Kızıl Arslan ● Kulan Arslan ● Kutalmış ● Kutluğ ● Küçlü  ● Köpek [L/M/O/P] Laçin ● Mengü-birti ● Mengü Timur ● Oğul Bey ● Porsuk [S] Sancar ● Saltuk ● Salur ● Saru ●  Sarum ●  Sanduk ● Savtaş ● Savtekin ● Selçuk ● Sevinç ● Sokman ● Sungurca ● Süeri ● Sülemiş [T] Türkeri  ● Taştekin ● Taştimur ●Taybuğa ● Taylu ● Tekiş ● Timur ● Togan ●Tuğrul ● Tuğtekin ● Tuman ● Turasan ● Tutak ● Tutuş ● Tüz Bey [U/V/Y] Uğurlu ● Uluğ-salar ● Umur ● Yağan  ● Yağı Basan ● Yağı Sıyan ● Yavaş ● Yavlak ● Yavtaş ● Yınal ● Yınanç
*İbn Bibî Selçuknâmesi vd.
Yukarıdaki listelerde Osmanlı ve Selçuklu dönemlerinde geçen dikkat çekici Türkçe adları derledik. Bu isimler arasında göçün, doğanın ve yaşam temennisinin derin bir tesiri olduğu, hatta bazen nazardan sakınmak için çirkin ya da çöplü gibi olumsuz anlam taşıyan isimlerin bile tercih edilebildiği görülmektedir. Daha detaylı okumalar ve onomastik yorumlamalar için okuyucularımızı kaynakçaya göz atmaya davet ediyoruz. (E.Taş)
____________________

KAYNAKÇA
■ Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul 2014.
■ İbn Bibî, Selçuknâme, Çev. M. Nuri Gencosman, Ankara 1941.
■ Yılmaz Kurt, "Sivas Sancağında Kişi Adları", OTAM, 4, 1993, s.223-290.
■ Yılmaz Kurt, "Adana Sancağında Kişi Adları", Tarih Araştırmaları, 26/XV, 1991, s.169-252.
■ Yılmaz Kurt, "Çorumlu Kazası Kişi Adları", OTAM, 6, 1995, s.211-247.
■ Hümeyra Özer, "Ladik Nüfus Defteri", Yayımlanmamış Master Tezi, İstanbul 2015.
■ Zülfiye Koçak-Hasan Taşkıran, "...Ahlat Kazası Müslim Nüfus Defteri", TOD, 17, Mart 2014, s.421-442.
■ Kurtuluş Demirkol, Habsamana Tarihi ve Müslim Nüfus Defteri, İstanbul 2016.
■ Hamza Sarıkaya, "[Aydın] Tapu Tahrir Defteri...", Yayımlanmamış Master Tezi, Aydın 2014.
■ Ahmet Aydın, "Ağrı ivarında Kişi Adları", AÜSBED, 1/XIII, 2009, s.227-236.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

0 yorum:

Yorum Gönder